Wszystko się kiedyś kończy i wojna w Ukrainie także zbliża się już do swojego końca. Wtedy zacznie się etap odbudowy Ukrainy połączony z procesem akcesyjnym z Unia Europejską w celu zbudowania trwałych prawnych i ekonomicznych więzi Ukrainy ze Wspólnotą Europejską.
Jestem przekonany, że wiele polskich firm przygotowuje się już na ten moment. Chociażby z racji sąsiedztwa, Ukraina jest naturalnym i niezwykle ważnym kierunkiem rozwoju przedsiębiorstw. Podobnie jak obecnie sąsiad z drugiego kierunku, czyli Niemcy, który jest dla nas największym partnerem handlowym. Wydaje się, że nie ma powodu, aby wymian handlowa pomiędzy Polską a Ukrainą nie była równie intensywna.
Warto więc może już teraz zadać sobie pytanie o wsparcie prawne tych działań w Ukrainie, wybór doradcy prawnego oraz o pierwsze podstawowe kroki, które zwykle wejściu na nowy rynek towarzyszą: założenie spółki, weryfikacja wiarygodności kontrahenta oraz zabezpieczenia umowne planowanego kontraktu.
Założenie spółki w Ukrainie
Jako że najpopularniejsza i najwcześniej wybieraną formą prawną dla działalności gospodarczej jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, to odpowiednikiem tej spółki na Ukrainie czyli TOB – Товариство з обмеженою відповідальністю.
Założenie spółki z o.o. w Ukrainie i jej wpis do Jednolitego Rejestru Państwowego (JRP) może odbyć się na dwa sposoby u notariusza oraz w Centrum Usług Administracyjnych, czyli przed urzędnikiem państwowym. Zdecydowanie jednak rekomendujemy założenie spółki z udziałem notariusza.
Najważniejsze fakty i informacje prawne istotne dla decyzji o założeniu spółki TOB:
- Cudzoziemcy mogą posiadać 100% udziałów w ukraińskiej spółce;
- Brak minimalnego kapitału zakładowego. Kapitał może być zarówno pieniężny jak i niepieniężny
- Co do zasady dyrektorem spółki może być także cudzoziemiec, jednakże na początku przy założeniu spółki musi to rezydent Ukrainy. Cudzoziemcy mają prawo objąć to stanowisko po uzyskaniu zezwolenia na pracę w Ukrainie, co nie jest możliwe, dopóki zakładana spółka nie powstanie.
- Dla wspólnika-nierezydenta dodatkowo niezbędny jest ukraiński numer identyfikacji podatkowej co nie jest skomplikowane i zajmuje ok 3-4 dni roboczych.
- W przypadku gdy założycielem spółki (wspólnikiem) jest osoba prawna, powinna ona przedstawić następujące dokumenty: wyciąg z rejestru handlowego, umowa spółki, informacje na temat struktury właścicielskiej, informacje o beneficjencie rzeczywistym.
Po rejestracji spółki w JRP, spółka powinna dokonać także rejestracji w Państwowym Komitecie Statystyki oraz Państwowej Administracji Podatkowej.
Opodatkowanie spółki z o.o. w Ukrainie
W Ukrainie funkcjonują dwa systemy opodatkowania: ogólny i uproszczony. System uproszczony nie ma jednak zastosowania do spółek, w których ponad 25% udziałów należy do podmiotów prawnych niebędących podatnikami podatku jednolitego (tj. podstawowa forma podatku dochodowego) czyli innymi słowy w rezydentami Ukrainy.
Podstawowa stawka podatku CIT wynosi 18%. Obowiązek rejestracji jako podatnik VAT powstaje, jeżeli łączna kwota transakcji opodatkowanych w ostatnich 12 miesiącach przekroczyła 1 mln UAH. Każdy podmiot importujący towary na terytorium Ukrainy jest zobowiązany do zapłaty VAT przy imporcie, niezależnie od rejestracji jako podatnik VAT oraz niezależnie od limitu obrotu.
W systemie uproszczonym, stawka podatku wynosi 3 albo 5% ) z limitem przychodów do ok 10 mln UAH rocznie. Przy czym ww. stawki podatku oraz limity przychodów są corocznie aktualizowane.
Standardowa stawka podatku w VAT Ukrainie wynosi 20%.
Opodatkowanie w przypadku umowy o pracę wygląda następująco: 18% podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT – potrącany z wynagrodzenia pracownika), 5% podatku wojskowego (potrącanego z wynagrodzenia pracownika) oraz 22% składek socjalnych (opłacanych dodatkowo przez pracodawcę od kwoty wynagrodzenia brutto).
Weryfikacja kontrahenta w Ukrainie
Podstawą wyszukiwania w ukraińskich rejestrach jest kod EDRPOU (odpowiednik polskiego NIP/KRS), który jest unikalnym numerem identyfikacyjnym dla każdej osoby prawnej. Dla osób fizycznych prowadzących działalność odpowiednikiem jest numer IPN. Posiadając te numery lub samą nazwę firmy, można przeszukiwać dziesiątki baz danych. Wymienić tutaj można najważniejsze rejestry ogólne publicznie dostępne:
Jednolity Państwowy Rejestr (JPR) – Єдиний державний реєстр юридичних осіб
To odpowiednik polskiego KRS. Z rejestru można uzyskać: datę rejestracji firmy, dane kontaktowe, listę założycieli (uczestników), upoważnione osoby (założyciel, kierownik, dyrektor), beneficjentów kontrahenta, rodzaje działalności z określeniem podstawowej, wysokość i podział kapitału zakładowego, dane o oddziałach, a także informacje o postępowaniach upadłościowych i sanacyjnych oraz datę wszczęcia postępowania egzekucyjnego.
Uzyskanie wypisu z JPR jest możliwe po złożeniu pisemnego wniosku. Koszt wypisu to 51 hrywien plus 3,40 hrywny za każdą stronę.
Rejestr antykorupcyjny
Jednolity krajowy rejestr osób, które dopuściły się korupcji, pozwala zweryfikować informacje na temat osób pociągniętych do odpowiedzialności za korupcję, odpowiednie decyzje sądowe, a także kary dyscyplinarne za przestępstwa korupcyjne.
Rejestry majątkowe (bezpłatne lub częściowo płatne)
Do sprawdzenia majątku kontrahenta i jego właścicieli służą:
- Krajowy rejestr rzeczywistych praw do nieruchomości – informacje o posiadanej nieruchomości kontrahenta.
- Krajowy rejestr kredytów hipotecznych – baza obciążeń nieruchomości hipoteką.
- Jednolity rejestr zakazu alienacji nieruchomości – informacje o obciążeniach nieruchomości: areszcie majątku, zastawie podatkowym i innych.
- Publiczna Mapa Katastralna Ukrainy – prawa własności do budynków i gruntów, wyszukiwanie po lokalizacji lub numerze katastralnym.
- Rejestr Krajowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – informacje o rejestracji pojazdów i ich właścicielu (osobie fizycznej lub prawnej).
Rejestry sądowe i postępowania (bezpłatne)
Jednolity rejestr orzeczeń sądowych ujawnia udział kontrahenta w postępowaniach sądowych, co świadczy o uczciwości kontrahenta i wykonaniu jego zobowiązań.
Jednolity rejestr państwowy postępowań egzekucyjnych pozwala sprawdzić otwarte postępowania egzekucyjne kontrahenta. Wyszukiwanie odbywa się na podstawie kodu EDRPOU lub nazwy firmy.
Rejestr przedsiębiorstw mających zaległe wynagrodzenia jest dostępny na stronie internetowej Państwowej Służby Ukrainy ds. pracy.
Dodatkowo istnieje rejestr spraw upadłościowych, w którym można sprawdzić informacje o rozpoczęciu sprawy o bankructwie kontrahenta.
Informacje podatkowe – zaległości i status VAT
To jeden z najważniejszych elementów weryfikacji. Informacje o posiadaniu lub braku długów podatkowych sprawdza się na stronie internetowej Państwowej Służby Fiskalnej w zakładce „Dowiedz się więcej o swoim partnerze biznesowym”. Wyszukiwanie odbywa się na podstawie kodu EDRPOU (dla osób prawnych), numeru IPN (dla osób fizycznych) lub nazwy firmy.
Płatne serwisy komercyjne
Oprócz rejestrów publicznych istnieją komercyjne platformy agregujące dane (działające podobnie do polskiego Bisnode czy Coface), które łączą informacje z wielu rejestrów w jeden raport. Firmy specjalizujące się w weryfikacji ukraińskich kontrahentów oferują kompleksowe usługi obejmujące: badanie stanu finansowego firmy, pozyskiwanie informacji z urzędów państwowych, zbieranie informacji o kontaktach biznesowych i udziale w stowarzyszeniach branżowych, analizę reputacji firmy w mediach oraz wywiad gospodarczy.
Warto tutaj końcowo, dodać, że Art. 112 ukraińskiej ustawy podatkowej nr 466-IX nakłada na podatnika obowiązek udowodnienia, że działał z należytą starannością. Czyli jest to w zasadzie obowiązek, aby przed nawiązaniem współpracy dokonać weryfikacja kontrahenta, a wyniki należy archiwizować jako dowód działania w dobrej wierze.
Jak zabezpieczyć umowę
Nie sposób podsumować w ramach jakiejś zamkniętej listy, zabezpieczeń umownych, które przedsiębiorca planujący rozpocząć aktywność biznesową w Ukrainie i np. pierwszy kontrakt, powinien uwzględnić. Można jednak wskazać na pewne kwestie, które na pewno powinny pojawić się w umowie lub powinny być przeanalizowane przed jej zawarciem. Koniecznie, przy wsparciu polskiego oraz ukraińskiego prawnika.
- Klauzula siły wyższej (force majeure) oraz klauzula Material Adverse Change. Klauzule te określają konsekwencje nieprzewidzianych zdarzeń mających radyklany wpływ na sytuację stron kontraktu i w efekcie na jego wykonanie. Staranne rozważenie tych klauzul jest istotne w związku z wojną toczącą się w Ukrainie, mimo tego, że jej intensywność stopniowo wygasa.
- Kwestie związane z sankcjami nałożonymi na Federację Rosyjska. W obecnej sytuacji to zresztą niemal stały element wielu umów, szczególnie w obrocie międzynarodowym.
- Warto także szczególna uwagę poświęcić do kwestii wyboru prawa właściwego, sądu czy klauzuli arbitrażu. To bardzo ważne zagadnienie, które w przypadku sporu prawnego dot. wykonania umowy będzie miało istotne konsekwencje prawne.
Umowy międzynarodowe pomiędzy Polską a Ukrainą
Warto tutaj jeszcze dodać, że obecnie pomiędzy Polską a Ukrainą zostało zawartych szereg umów międzypaństwowych dot. współpracy międzynarodowej w sprawach prawnych, mających na celu wprowadzenia efektywnej pomocy prawnej w sprawach cywilnych, karnych, wykonania wyroków oraz kar. Są to następujące umowy:
- Umowa dwustronna: Podstawowym dokumentem jest Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, sporządzona w Kijowie 24 maja 1993 roku.
- We wrześniu 2023 r. podpisano protokół do ww. Umowy mający na celu usprawnienie wzajemnego wykonywania kar i współpracę organów administracji publicznej w sprawach karnych i administracyjnych.
- Ekstradycja: Wydawanie osób ściganych odbywa się na podstawie wspomnianej umowy dwustronnej z 1993 roku oraz odpowiednich konwencji międzynarodowych. Warunkiem jest zazwyczaj karalność czynu w obu państwach i zagrożenie karą pozbawienia wolności co najmniej roku.
- Dodatkowo, w związku z procesem akcesyjnym Ukrainy, zawarła ona szereg umów z Unią Europejską nakierowanych także na usprawnienie współpracy międzynarodowej w sprawach karnych i cywilnych. Najważniejszym przykładem takiego porozumienia jest Umowa o współpracy z EUROJUST z 2016 roku. Na podstawie tej umowy, strony uzgodniły wymianę informacji operacyjnych, dowodów i danych osobowych między prokuratorami z Ukrainy a agencją UE ds. współpracy w wymiarze sprawiedliwości. Dzięki niej Ukraina ma swojego prokuratora łącznikowego w Hadze.
- Ukraina zawarła także osobne umowy z EuroPolem oraz OLAF (Europejski Urząd ds. zwalczania nadużyć finansowych).
Podsumowanie
Umowy, rejestry i zabezpieczenia kontraktowe to teoria, a praktyka i realia systemu prawnego mogą od niej czasem bardzo odbiegać. Każdy kraj i jego system prawny ma swoją specyfikę, zakorzenianą w kulturze i historii dengo kraju. Tak jest np. w Niemczech, na Cyprze czy w Polsce. Tak jest i w Ukrainie. Dlatego warto, przed podjęciem pierwszych działań biznesowych, najpierw wybrać ekspertów prawnych, którym będziemy ufać, którzy będą nas w tych działaniach wspierać
Nasze doświadczenie mówi nam, że aby efektywnie działać (w naszym przypadku doradzać) na zagranicznym rynku należy mieć tam zaufanego i sprawdzonego lokalnego partnera, prawnika, który nie tylko zna przepisy danego kraju (to naszym zdaniem jest zresztą drugorzędne, szczególnie w dobie AI) ale rozumie otoczenie kulturowe danego państwa, pewne niuanse i specyfikę danego kraju, które ostatecznie przekładają się na praktykę prawa. Które w naszej opinii mają często, o wiele większe znaczenie niż znajomość przepisów prawa.
Adw. Karina Prokopczenko
Adwokat Ukrainy, członkini Narodowej Asocjacji Adwokatów Ukrainy. Ekspertka z zakresu umów handlowych oraz nowych technologii, kryptoaktywów.
Adw. Paweł Osiński
Adwokat, ekspert z zakresu międzynarodowego prawa spółek, asset protection oraz prawa karnego gospodarczego.